Home Analyse Lessen uit Japan: 10 vragen en antwoorden, 10 jaar na de aardbeving, tsunami en kernramp
Analyse - maart 29, 2021

Lessen uit Japan: 10 vragen en antwoorden, 10 jaar na de aardbeving, tsunami en kernramp

Lessen uit Japan: 10 vragen en antwoorden, 10 jaar na de aardbeving, tsunami en kernramp

1. Wat is er precies gebeurd? 11 maart 2011. Om 14.46 uur plaatselijke tijd wordt Japan door elkaar geschud door een aardbeving met een sterkte van 9. Het epicentrum ligt iets buiten de stad Sendai, in het noordoosten van Japan. Zes minuten lang schudt de aarde, zelfs tot in ons VRT-kantoor in Peking is het voelbaar. De schok blijkt zo krachtig dat het hoofdeiland van Japan 2,4 meter naar het oosten opschuift. Zelfs de as van onze planeet is met 10 centimeter aangepast. Buitenland “Taferelen die we kennen uit rampenfilms” zo 13 mrt 2011 11:57 Vijftig minuten later volgt een gigantische tsunami met een vloedgolf van 10 tot 15 meter hoog. Het water overspoelt met gemak de 6 meter hoge zeewering van de kerncentrale van Fukushima, op 265 km van de hoofdstad Tokio. Wat volgt is een derde ramp. De muur van water schakelt de stroomtoevoer uit, waardoor de koelwatercirculatie in de reactoren stilvalt. Daardoor raken de splijtstofkernen oververhit, met een meltdown van drie reactoren als gevolg. De daaropvolgende waterstof­explosies sturen pluimen radioactieve stoom en brokstukken de lucht in. Drie van de zes kernreactoren van Fukushima raken onherstelbaar beschadigd, de drie andere reactoren liggen op dat ogenblik stil voor onderhoud. Een gebied van 17.000 vierkante kilometer, meer dan de helft van de oppervlakte van België, raakt besmet met radioactieve deeltjes. De drievoudige ramp zal de duurste uit de geschiedenis worden: de schade, vooral aan huizen en infrastructuur, wordt geraamd op 200 miljard euro. En dan is de ontplofte centrale zelf nog niet opgeruimd. (Lees verder onder de foto) Het VRT NWS-team in 2011 in Japan (v.l.n.r.: Samuel Stroobants, Veerle De Vos, Seppe Van Grieken, Tom Van de Weghe en Stefan Janssens) 2. Hoeveel dodelijke slachtoffers zijn er gevallen? Over het precieze aantal bestaat nog altijd onduidelijkheid. Vermoedelijk ligt het cijfer rond de 20.000 doden. De grootste doodsoorzaak is verdrinking, als gevolg van de tsunami. Langs de Japanse oostkust alleen vallen 15.899 dodelijke slachtoffers, vooral in de regio’s Miyagi en Iwate, ten noorden van Fukushima.  Buitenland “Fukushima is onze grootste kopzorg” vr 13 mei 2011 11:43 Tien jaar later zijn er ook nog steeds 2500 mensen vermist. Geregeld worden nog slachtoffers teruggevonden. Eind februari van dit jaar spoelden aan de oostkust de stoffelijke resten aan van een 61-jarige vrouw die in 2011 verdwenen was. Meer dan de helft van de slachtoffers bleek ouder te zijn dan 65. Doden als direct gevolg van de kernramp waren er officieel niet. Pas in in 2018 gaven de Japanse autoriteiten toe dat de dood van een arbeider van de kerncentrale het gevolg was van blootstelling aan bestraling net na de ontploffing. De man stierf aan longkanker. De overheid stemde in met een compensatie voor de nabestaanden. Maar ook onrechtstreeks maakte de drievoudige ramp vele slachtoffers. Vermoedelijk zijn er meer dan 2000 Japanners gestorven door uitputting tijdens de evacuatie, gebrekkige medische verzorging en zelfmoord. In deze montage krijg je een terugblik op de gebeurtenissen in Japan (lees verder na de video): Videospeler inladen… 3. Zijn alle geëvacueerden teruggekeerd? Neen, nog niet allemaal. Geschat wordt dat er nog altijd 30.000 geëvacueerden zijn. In totaal sloeg bijna een half miljoen Japanners op de vlucht voor de drievoudige ramp. Een deel van hen werd opgevangen door familieleden in andere delen van Japan of kon terecht in speciale dorpen uitgerust met wooncontainers. De voorbije jaren zijn steeds meer dorpen in de buurt van de kerncentrale in Dai’ichi bewoonbaar of deels bewoonbaar verklaard. Dat komt omdat de Japanse overheid ervoor gekozen heeft om het door radioactiviteit besmette gebied zo snel mogelijk weer bewoonbaar te maken en te ontsmetten. Dat is een verschil met de kernramp in Tsjernobyl van 1986, waar de radioactieve vervuiling zo groot is dat de getroffen regio permanent ontoegankelijk blijft. Veel Japanners zijn niet gerustgesteld door de inspanningen van de overheid. Maar veel Japanners zijn niet gerustgesteld door de inspanningen van de overheid. Vooral jonge mensen en gezinnen met kinderen hebben beslist om weg te trekken en weg te blijven. Een groot deel van het omliggende gebied is nog steeds aangewezen als “moeilijk toegankelijk gebied”, waarvoor speciale toestemming nodig is om het te betreden. Zelfs in delen van de negen gemeenten die sinds 2014 als veilig worden beschouwd, moeten de meeste inwoners nog naar huis terugkeren. Uit een onderzoek van Kyodo News blijkt dat slechts 23 procent van de geregistreerde woningen in die gebieden momenteel bewoond zijn. (Lees verder onder de foto) Geëvacueerd gezin in noodwoning in 2011 (Foto: Tom Van de Weghe) 4. Hoe veilig is de situatie vandaag? Het is er veiliger dan 10 jaar geleden, maar nog niet helemaal veilig. Het grote probleem is het verwijderen van radioactieve deeltjes in de getroffen regio. Er is de voorbije 10 jaar heel wat geïnvesteerd in die ontsmetting (naar schatting 300 miljard dollar), vooral in de directe omgeving van de kerncentrale. Volgens Jan Vande Putte, die voor de milieuorganisatie Greenpeace al van 2011 de ramp van dichtbij opvolgt, zijn daarbij verkeerde keuzes gemaakt: “Eigenlijk had de Japanse overheid vooral de dichtst bevolkte steden moeten aanpakken die zwaar besmet waren. Maar precies omdat die zo dicht bevolkt zijn was een evacuatie onmogelijk. Er is vooral aandacht besteed aan de directe omgeving van de centrale.”  Ook de toestand van de kerncentrale zelf blijft onstabiel. De drie kernreactoren zijn nog steeds niet ontmanteld. 5000 arbeiders zijn nog altijd actief op de site van Fukushima. “Er zou in feite een sarcofaag over moeten komen zoals in Tsjernobyl”, aldus Van de Putte. “Maar dat blijft een taboe in Japan. Er is beloofd dat tegen 2050 alles weer genormaliseerd zal zijn, maar dat is een mythe en totaal onrealistisch. Dat gaat volgens ons niet lukken. Dat ook de olympische vlam binnenkort vanuit Fukushima vertrekt, maakt deel uit van een propagandaverhaal.” Het blijft bovendien een vraagteken wat de precieze schade is die de zware aardschok van 2011 heeft toegebracht aan de nucleaire installatie. Daar is voorlopig onvoldoende onderzoek naar kunnen gebeuren, omdat het te gevaarlijk blijft. Op 13 februari van dit jaar werd er in Fukushima nog een zware naschok van 7,3 geregistreerd. Experten hielden daarbij de adem in. Azië Fukushima beeft opnieuw: 120 mensen raken gewond, duizenden geëvacueerd zo 14 feb 07:45 Uitbater Tepco moest toegeven dat de seismometers die vorig jaar in twee van de reactorgebouwen waren geïnstalleerd, kapot waren gegaan en niet waren gerepareerd. De aardbeving van februari deed ook radioactief water over de randen van één van de koelbaden  klotsen, terwijl het waterpeil rond twee van de reactoren is gedaald, bij eentje zelfs meer dan een halve meter.  “Het is trouwens al langer duidelijk dat er water weglekt”, verduidelijkt Luc Pauwels, energiespecialist van VRT NWS. “Dat wordt opgevangen en opnieuw naar boven gepompt. Er zijn ondergronds verschillende waterkeringsmuren gebouwd tussen de reactoren en de oceaan. Dwarskanalen met pompinstallaties moeten het lekkende water opvangen en terugpompen.”  Nog even dit: er wordt vaak aangehaald dat de ramp in Fukushima het ergste kernongeval is sinds de ramp in Tsjernobyl in 1986. Dat klopt uiteraard, maar de werkelijke omvang van de ramp in Fukushima was veel kleiner dan die in Tsjernobyl. Er wordt algemeen aangenomen dat de stralingsniveaus van Fukushima 10 à 20% bedroegen van die van Tsjernobyl. Het radioactieve materiaal heeft zich in Japan slechts 60 kilometer over land verplaatst, in Tsjernobyl spreken we van een omliggend gebied van 500 kilometer. 5. Wat gebeurt er met het radioactief besmette afval? Japan is dichtbevolkt en kan zich niet veroorloven om grote delen van het land onbewoonbaar te laten. Daarom werd veel geld gestoken in zware saneringsinspanningen rond de centrale. Op pleinen, speeltuinen, akkers en tuinen is  de bovenste laag grond afgegraven en vervangen door een nieuwe laag. Dat zand komt terecht in duizenden zwarte zakken die op elkaar gestapeld worden op verlaten rijstvelden. Wat er met die zakken op termijn moet gebeuren, is onduidelijk. Een lelijke getuigenis van een tragedie die nog steeds door het gebied galmt. Er is nog steeds geen vast plan voor het verwijderen ervan, dus stapelen in veel buurten de zakken zich gewoon op. Het is een lelijke getuigenis van een tragedie die nog steeds door het gebied galmt. In sommige gevallen zijn er opslagputten gemaakt, maar die zijn verre van een duurzame oplossing en niet voldoende om de enorme hoeveelheden besmet materiaal op te slaan. “Eigenlijk doet men permanent aan het verplaatsen van het probleem, van de ene opslagplaats naar de andere”, merkt Jan Vande Putte op Buitenland Japan gaat afvalwater van verwoeste kernreactor in Fukushima in zee lozen vr 16 okt 2020 10:33 En dan is er nog het afvalwater. Tepco slaat het water dat gebruikt is om de reactoren te koelen tijdelijk op in enorme tanks op het terrein van de centrale. Maar daar komt steeds meer water bij en dat vormt een groeiend probleem. Afgelopen oktober meldden de Japanse media dat er gedacht wordt aan de lozing van het afvalwater in de zee. Dat zou gebeuren na een grondige filtratie van besmette deeltjes. Maar er rees meteen hevig protest en grote bezorgdheid tegen dat plan. Zo vrezen Japanse vissers dat alle moeite die ze de voorbije jaren gehad hebben om hun reputatie te herstellen na de kernramp van Fukushima tenietgedaan zal worden als het afvalwater in zee geloosd wordt. Volgens Luc Pauwels hebben de Japanners inspanningen geleverd om het besmette water op te vangen. “Er zijn al vijf diepe sleuven gegraven waar het water wordt verzameld en weer opgepompt. En je hebt verschillende ondergrondse waterkeringsmuren. Zo is de ondergrond chemisch verhard, wat de doorstroming van het water richting oceaan moet stoppen. Er is een ijsmuur tussen de centrale en de bergen, een tweede muur tussen de centrale en de oceaan en de verharde kade aan de oceaan zelf.” Ondanks al die maatregelen ontsnapt er dagelijk nog 110.000 liter besmet regen- en grondwater richting oceaan. Weliswaar bijna 80% minder dan bij het begin van de ramp. Jan Vande Putte van Greenpeace stelt voor om rond de kerncentrale van Fukushima een afwateringskanaal van 7 kilometer lang te graven. “Dat moet diep genoeg zijn om het besmette grondwater dat van de bergen afkomt op te vangen en te draineren richting de oceaan vooraleer dat het centrale kan bereiken. Vandaar wordt het gefilterd vooraleer het de oceaan in stroomt.”  6. Zijn er meer ziektes door de radioactiviteit? Daar bestaat veel discussie over. Eerder deze week publiceerden de Verenigde Naties een rapport waarin staat dat er geen nadelige gevolgen werden vastgesteld bij de bewoners van Fukushima die direct verband houden met bestraling door de ramp. “Eventuele toekomstige stralingsgerelateerde gezondheidseffecten zijn waarschijnlijk niet waarneembaar”, aldus het rapport. Al in maart 2013 kwam een rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) tot een vergelijkbare conclusie: de algemene toename van het risico op kanker voor de blootgestelde bevolking is waarschijnlijk zo klein dat het niet waarneembaar is. Er bestond vooral bezorgdheid over de toename van het aantal gevallen van schildklierkanker. Het jodium dat vrijkomt bij nucleaire ongelukken wordt namelijk vooral opgenomen door de schildklier, zeker bij kinderen. In de omgeving van Tsjernobyl ontwikkelden 6000 kinderen die aan de straling waren blootgesteld later schildklierkanker, vooral omdat ze besmette melk hadden gedronken. Maar in Japan ligt de situatie anders. Er wordt minder melk gedronken en de straling van melkproducten wordt er goed in de gaten gehouden. Sinds de kernramp kregen 370.000 kinderen in Fukushima regelmatig een medisch onderzoek. Uit verschillende studies bleek dat er wel degelijk een toename was van schildklierkanker bij kinderen en jongeren. Maar daar kwam ook kritiek op. Er zou volgens sommige deskundigen sprake zijn van overdiagnose omdat er nu eenmaal meer getest wordt en betere screening is geweest. Maar volgens Jan Vande Putte gaat het niet alleen om een kanker. “Het gaat ook over cardiovasculaire problemen, andere gezondheidseffecten, een aantasting van het immuunsysteem, enzovoort.” Deskundigen zijn het erover eens dat bij een deel van de geëvacueerden de psychologische effecten van angst voor blootstelling aan straling veel schadelijker zijn dan de fysieke effecten van de straling zelf. Ook in Oekraïne werd een soortgelijke piek in psychosomatische ziekten waargenomen na Tsjernobyl. (Lees verder onder de foto) Gestrande boot voor de kust van Rikuzentakata (Foto: Tom Van de Weghe) 7. Kunnen Japanners nog veilig vis eten? Uit onderzoek blijkt dat het vandaag veilig is om vis en zeevruchten te eten die gevangen zijn voor de kust van Japan. Dat was net na de ramp wel anders. Toen bevatte tonijn die in Japanse wateren werd gevangen ongeveer 15 keer meer radioactief cesium dan gewoonlijk. Dat is boven de stralingslimiet van Japan, maar onder de Amerikaanse norm. Het goede nieuws is dat er sinds 2015 geen vis meer is gevangen voor de kust van Fukushima die de veiligheidslimieten heeft overschreden. Vis en schaaldieren vormen een erg belangrijk onderdeel van het menu in Japan -denk maar aan sushi of sashimi- en het zijn ook erg belangrijke exportproducten. Buitenland Recordhoeveelheid straling in vis bij Fukushima za 16 mrt 2013 12:39 Jan Vande Putte deed hier voor Greenpeace specifiek onderzoek naar. “Radioactieve vervuiling helemaal uitsluiten kan je niet. De meeste lozingen van radioactiviteit zijn niet afkomstig van de centrale, maar komt via erosie in rivieren en uiteindelijk in zee terecht. Maar dat wordt zeer sterk verdund in de gigantische oceaanstromen. Hier en daar zullen vissen zijn die ook door het controlesysteem zullen glippen en die een te grote concentratie radioactiviteit zullen bevatten. Maar dan zal het vooral over cesium gaan. Uit studies blijkt dat de ramp maar een fractie radioactiviteit heeft toegevoegd aan wat er voor 99% al van nature in de oceaan aanwezig is van straling. Je kan dus heel veel vis eten uit Japan vooraleer je aan dezelfde dosis bestraling komt die je binnenkrijgt door pakweg een banaan te eten of in een vliegtuig te zitten. Ook andere voeding uit de regio blijkt veilig om te eten. Dat wordt ook weerspiegeld in het herstelde consumentenvertrouwen van Japanners in lokale voeding. Slechts 8,1% heeft nog twijfels, en dat is het laagste peil sinds 2011.  8. Hoe staan Japanners vandaag tegenover kernenergie? De publieke opinie in Japan is grotendeels gekant tegen kernenergie. Uit een studie van de Japanse publieke omroep NHK blijkt dat 85% van de Japanners zich zorgen maakt. Maar de politieke wereld en de bedrijven zien het anders. Zij willen dat ook de andere stilgelegde kernreactoren weer worden opgestart, omdat de kostprijs voor energie na de crisis serieus is gestegen. Tot de ramp in 2011 haalde Japan ongeveer 30% van de energie uit kernenergie. Vandaag is dat amper 3 tot 6%. Na de ramp werden alle kernreactoren tijdelijk stilgelegd. Vandaag zijn er maar 4 van de 54 kernreactoren actief. Waar Japan dan wel zijn energie vandaag haalt? Dat gebeurt vooral uit vervuilende gas- en steenkoolcentrales.  AFP or licensors Buitenland “Japan kan niet zonder kernenergie” do 10 mrt 2016 16:34 Japan investeerde de voorbije jaren onvoldoende in hernieuwbare energie, vindt ook Jan Vande Putte van Greenpeace: “Het land heeft een onvoorstelbaar potentieel voor off-shore windparken. Maar België doet het in vergelijking veel beter. En dat terwijl een van de grootste wereldspelers van windturbines zoals Mitsubishi Japans is. Het gaat extreem traag. Japan heeft op het vlak van energiebevoorrading de lessen niet getrokken die het had moeten trekken.” Ondanks de obstakels wil de Japanse overheid tegen 2030 weer minstens 20% van de energie uit kernreactoren halen. Premier Yoshihide Suga heeft het doel vooropgesteld om Japan tegen 2050 CO₂-neutraal te maken. Voorstanders wijzen op de cruciale rol die kernenergie hierbij zal spelen, maar tegenstanders sommen de hoge kostprijs, veiligheid en het probleem van kernafval op.   De ligging van Japan op een seismische gordel maakt kernenergie bijzonder riskant. Kernenergie is sowieso al omstreden, maar de ligging van Japan aan de seismisch actieve Ring van Vuur maakt kernenergie bijzonder riskant. De Internationale Organisatie voor Atoomenergie had in 2008 al haar twijfels over de Japanse nucleaire installaties, met het argument dat de bestaande centrales slechts waren gebouwd om aardbevingen tot een kracht van 7,0 magnitude te weerstaan. Tegenstanders van kernenergie en andere burgergroeperingen roepen op tot meer transparantie bij Tepco en de Japanse overheid. Ze halen onder meer een recent veiligheidslek aan in een van de andere centrales van het bedrijf. 9. Zijn er verantwoordelijken gestraft? Tepco werd als uitbater van de kerncentrale van Fukushima de voorbije jaren meermaals veroordeeld tot het uitkeren van schadevergoedingen aan mensen die geëvacueerd moesten worden. De meest opmerkelijke rechtszaak eindigde in september 2019. Toen werden drie voormalige leidinggevenden vrijgesproken, terwijl de openbare aanklager hen indirect medeplichtig achtte aan de dood van 44 mensen die gestorven waren bij een evacuatie van een ziekenhuis in de buurt. Tepco had moeten weten dat een tsunami met hoge golven tot de mogelijkheden behoorde, zo klonk het, zeker nadat het bedrijf een risicoanalyse had laten uitvoeren waaruit bleek dat de zeewering van de kerncentrale niet bestand was tegen een vloedgolf van meer dan 10 meter hoog. Toch werden alle waarschuwingen genegeerd met het argument dat een tsunami van tien meter “onrealistisch” was. Zoals we nu weten, bereikte de tsunami van 2011 een hoogte van wel 15 meter. Buitenland Kernreactor Fukushima was helemaal weggesmolten vr 20 mrt 2015 08:02 Toch volgde de rechter de openbare aanklager niet. De topmannen werden vrijgesproken omdat het volgens de rechter moeilijk aantoonbaar was dat ze rechtstreeks verantwoordelijk waren voor de dood van de patiënten. Maar niet alleen Tepco lag de voorbije jaren onder vuur. De Japanse regering is ook zwaar bekritiseerd voor haar pogingen om de omvang van het ongeval te minimaliseren.  Zo werden ambtenaren ervan beschuldigd informatie voor het publiek te hebben achtergehouden uit angst om zichzelf aan verdere kritiek bloot te stellen (dat heeft natuurlijk averechts gewerkt) en uit onwil om de evacuatiezone uit te breiden. Waar het op neerkomt is dit: de ramp in Fukushima was te voorzien, en had voorkomen kunnen – moeten – worden. Uit een rapport van een onafhankelijke onderzoekscommissie bleek eerder al dat er wel degelijk menselijke fouten gemaakt werden door Tepco. Er is te snel gezegd dat de tsunami de oorzaak was van het nucleair incident. (Lees verder onder de foto) Op zoek naar slachtoffers in Namie in mei 2011 (Foto: Tom Van de Weghe) 10. Hoe goed is Japan voorbereid op een nieuwe ramp? De Japanse regering heeft miljarden dollars gestoken in wederopbouw en preventie. Zo is er een gigantische zeewering opgetrokken voor de kilometerslange kustlijn van Japan die de Nederlandse Deltawerken doen verbleken. Beton is er overal, en de natuur betaalt de prijs. Daar is vooral de Japanse betonlobby beter van geworden. Buitenland Tsunamitoerisme in Japan do 10 mrt 2016 17:30 Er zijn ook hogere muren gebouwd om de kernreactoren die risico lopen, beter te beschermen. De Japanse regering heeft ook verschillende strengere wetten geschreven om sneller te kunnen reageren op rampen. Ook werden de evacuatieplannen intussen aangescherpt. Er is bovendien een onafhankelijke atoomwaakhond opgericht, als reactie op de te hechte banden tussen de industrie en de regering.  Toch zijn al deze maatregelen volgens critici onvoldoende. Japan is geen uitzondering als het gaat om lakse en falende overheidsregulering. Het is ook niet het enige land dat prioriteit geeft aan snelle economische groei in plaats van aan veiligheid.  De Japanse politiek lijkt onvoldoende lessen te trekken uit het verleden. Nu de Japanse politieke wereld hoopt om op termijn ook de andere kernreactoren in het land weer op te starten, is het duidelijk dat ze onvoldoende lessen wil trekken uit het verleden. Zeker als je weet dat seismologen ervoor waarschuwen dat Japan elk ogenblik opnieuw kan worden getroffen door een beving-tsunamiramp, eentje die de ramp van 2011 doet verbleken.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *